Çfarë është aktiniumi dhe si përdoret aktiniumi-225 në mjekësi?

Një nga zhvillimet më të vëmendshme në trajtimet e kancerit vitet e fundit kanë qenë trajtimet me radionuklide të drejtuara në shënjestër. Aktiniumi-225 (Ac-225), i cili zë vendin kryesor ndër këto metoda, del në pah si një shpresë e re në trajtimin e tumoreve rezistente, në radhë të parë të kancerit të prostatës. Ky radioizotop që emeton grimca alfa ka një efekt shkatërrues mbi qelizat shumë më të fortë krahasuar me radioterapinë klasike dhe kimioterapinë. Sidomos falë rrezatimit me rreze veprimi të shkurtër, por me energji të lartë, ai shkatërron drejtpërdrejt qelizat kancerore, ndërsa u shkakton dëm minimal indeve të shëndetshme. Aspekti më mbresëlënës i trajtimit me aktinium është se, duke synuar receptorët PSMA, mund të lidhet drejtpërdrejt me qelizat e kancerit të prostatës. Falë kësaj, kontrolli i tumorit mund të arrihet edhe te pacientët në fazë të avancuar dhe që nuk u përgjigjen trajtimeve të tjera. Studimet klinike tregojnë se trajtimi e zgjat jetëgjatësinë dhe e rrit ndjeshëm cilësinë e jetës. Sot dihet se, krahasuar sidomos me Lu-177, ka efekt më të fortë, por ka profile të ndryshme efektesh anësore. Si rrjedhojë, aktiniumi konsiderohet një hap revolucionar në fushën e mjekësisë nukleare dhe të onkologjisë.

Autori: Ekipi editorial shëndetësor i Anadolu Medical Center — Përditësimi i fundit: 21 gusht 2026

Çfarë është aktiniumi?

Aktiniumi (Ac) është një element radioaktiv që bën pjesë në grupin e aktinideve të tabelës periodike. Izotopi i tij më i njohur, aktiniumi-225 (Ac-225), vitet e fundit ka çuar në zhvillime me karakter revolucionar në trajtimin e kancerit në fushën e mjekësisë nukleare. Ac-225, si një radioizotop që emeton grimca alfa, lëshon rrezatim me rreze veprimi shumë të shkurtër, por me energji të lartë. Kjo veçori i mundëson atij t’i shkatërrojë qelizat tumorale me goditje të saktë, ndërsa indeve të shëndetshme përreth u shkakton dëm minimal.

Ka filluar të përdoret në trajtimin e kancereve të ndryshme metastatike, në radhë të parë të kancerit të prostatës në fazë të avancuar, dhe efektiviteti i tij është vërtetuar me kërkime klinike. Ndryshe nga radioterapia klasike, në trajtimin me aktinium rrezatimi nuk drejtohet në të gjithë trupin, por drejtpërdrejt te qeliza kancerore.

Në cilat sëmundje preferohet substanca e aktiniumit?

Aktiniumi përdoret sidomos në kuadër të terapisë alfa të drejtuar në shënjestër (TAT). Sot fusha më e shpeshtë e zbatimit janë trajtimet që synojnë receptorët PSMA (Prostate-Specific Membrane Antigen) në kancerin e prostatës. Ai tregon efektivitet te pacientët në fazë të avancuar që nuk u përgjigjen trajtimit hormonal dhe kimioterapisë. Përveç kësaj, përdoret në fazë kërkimore edhe në kanceret hematologjike dhe në disa tumore të rralla.

• Kanceri i prostatës në fazë të avancuar dhe metastatik
• Tumoret rezistente ndaj kimioterapisë
• Llojet e tumoreve që mbartin receptorë të përshtatshëm për trajtim të drejtuar në shënjestër
• Në fazë kërkimore: tumoret neuroendokrine dhe disa malinjitete hematologjike

Si zbatohet trajtimi me aktinium?

Zakonisht lidhet me një molekulë të veçantë të quajtur ligand PSMA. Ky ligand ngjitet te receptorët PSMA, të cilët gjenden me bollëk në sipërfaqen e qelizave të kancerit të prostatës, dhe e transporton aktiniumin drejtpërdrejt te qeliza tumorale. Bari injektohet në venë dhe, duke qarkulluar në trup, lidhet me qelizat tumorale të shënjestruara. Meqë rrezatimi alfa ka rreze veprimi shumë të shkurtër, ai e vret qelizën kancerore duke krijuar këputje të ADN-së brenda qelizës. Zakonisht trajtimi zbatohet një herë në 6–8 javë dhe në total mund të përbëhet nga disa kura. Gjatë zbatimit pacienti nuk izolohet, sepse rrezatimi që përhapet në mjedis është shumë i ulët. Trajtimi kryhet nga specialistët e mjekësisë nukleare në qendra të posaçme radiofarmaceutike.

Një nga avantazhet më të mëdha të trajtimit me aktinium është se rrit cilësinë e jetës së pacientëve. Ndërsa shumë pacientë që marrin kimioterapi detyrohen ta vazhdojnë jetën me efekte anësore si rënia e flokëve, të përzierat e rënda dhe shtypja e sistemit imunitar, te pacientët që marrin trajtim me aktinium kjo tablo ka ecuri shumë më të lehtë. Trajtimi zakonisht mund të kryhet ambulatorisht dhe nuk kërkon shtrim të gjatë në spital. Kjo u siguron një rehati të madhe si pacientëve, ashtu edhe të afërmve të tyre. Pakësimi i dhimbjes, zvogëlimi i masave metastatike dhe ulja e vlerave të PSA-së u japin pacientëve forcë si fizike, ashtu edhe psikologjike. Rritja e kohës së mbijetesës në afat të gjatë është gjithashtu një nga fitimet më të rëndësishme.

Cilat janë avantazhet e trajtimit me aktinium?

Avantazhi më i madh është se tregon selektivitet të lartë. Falë faktit që prek vetëm qelizat e shënjestruara, efektet anësore janë shumë më të pakta se te kimioterapia klasike. Gjithashtu, për shkak të efektit të fortë të grimcave alfa, edhe një numër i vogël grimcash mund ta shkatërrojë qelizën. Kjo e bën trajtimin më efektiv.

Avantazhet e trajtimit me aktinium mund të renditen si më poshtë:

• Trajtim i drejtuar në shënjestër, dëm minimal për indet e shëndetshme
• Shkallë e lartë e kontrollit të tumorit
• Efektivitet edhe në rastet rezistente ndaj kimioterapisë
• Potencial për zgjatjen e jetëgjatësisë dhe rritjen e cilësisë së jetës
• Më pak efekte anësore sistemike

Edhe pse trajtimi me aktinium është një metodë e drejtuar në shënjestër dhe selektive, ai nuk është plotësisht pa efekte anësore. Efekti anësor më i shpeshtë është thatësia e gojës (kserostomia) që zhvillohet për shkak të grumbullimit në gjëndrat e pështymës, si dhe çrregullimi i shijes. Arsyeja është se receptorët PSMA gjenden edhe në gjëndrat e pështymës. Gjithashtu mund të ketë rrezik dëmtimi të lehtë të veshkave; për këtë arsye funksionet e veshkave monitorohen me kujdes para dhe pas trajtimit. Rrallë, si pasojë e shtypjes së palcës së kockave, mund të ndodhin anemi, ulje e trombociteve ose pakësim i qelizave të bardha të gjakut. Këto efekte anësore zakonisht mund të mbahen nën kontroll dhe janë shumë më të lehta krahasuar me kimioterapinë.

Cili është procesi i përgatitjes para trajtimit me aktinium?

Para fillimit të trajtimit pacienti duhet vlerësuar në detaje. Me analiza gjaku, funksionet e veshkave dhe të mëlçisë, nivelin e PSA-së dhe metodat e imazherisë (sidomos PET/CT) përcaktohet përhapja e sëmundjes. Pacienti informohet për efektet anësore të mundshme të trajtimit dhe i shpjegohen masat e nevojshme për sigurinë ndaj rrezatimit. Mund të merren disa masa sidomos për mbrojtjen e gjëndrave të pështymës dhe të veshkave. Në këtë proces një ekip multidisiplinar (onkologjia, urologjia, mjekësia nukleare) vepron së bashku.

Çfarë duhet pasur parasysh pas trajtimit me aktinium?

Pas trajtimit pacienti duhet të konsumojë shumë lëngje për disa ditë dhe të përshpejtojë eliminimin e radionuklideve nëpërmjet veshkave. Thatësia e gjëndrave të pështymës (kserostomia), dobësia dhe të përzierat e lehta janë efektet anësore më të shpeshta. Rrallë mund të vërehen efekte anësore hematologjike (ulje e numrit të qelizave në gjak). Pacientit duhet t’i bëhen analiza gjaku në intervale të rregullta dhe përgjigjja ndaj trajtimit duhet ndjekur me nivelet e PSA-së dhe me imazheri. Për familjen dhe rrethin e afërt nuk ka rrezik serioz rrezatimi, por rekomandohet që t’u kushtohet vëmendje rregullave të higjienës.

Lu-177 dhe Ac-225 PSMA: krahasim

Lutetiumi-177 (Lu-177) dhe aktiniumi-225 (Ac-225) janë dy radioizotope të rëndësishme që përdoren në trajtimet e drejtuara ndaj PSMA. Lu-177 emeton grimca beta dhe ka rreze veprimi më të gjatë; falë kësaj mund të prekë zona të gjera tumorale. Megjithatë, efektiviteti i tij mund të jetë më i ulët krahasuar me aktiniumin që emeton alfa. Ac-225, nga ana tjetër, emeton grimca alfa. Ai krijon dëmtim të ADN-së me rreze veprimi të shkurtër, por shumë të fortë, prandaj është më efektiv në vatrat e vogla tumorale dhe në qelizat rezistente. Edhe profilet e efekteve anësore ndryshojnë: ndërsa te Lu-177 efektet anësore hematologjike shihen më shpesh, te Ac-225 problemi më i rëndësishëm është zhvillimi i thatësisë për shkak të dëmtimit të gjëndrave të pështymës. Sot në shumë qendra fillohet së pari me Lu-177 dhe, nëse nuk merret përgjigje, përdoret Ac-225. Në të ardhmen po studiohen edhe protokolle që i kombinojnë dy agjentët.

Trajtimi me aktinium-225 PSMA ende nuk është pranuar si trajtim standard në të gjithë botën; megjithatë, në shumë qendra po kryhen studime klinike të fazës II dhe fazës III. Rezultatet e marra janë mjaft shpresëdhënëse; janë raportuar zvogëlim i dukshëm i tumorit dhe ulje dramatike e vlerave të PSA-së edhe te pacientët me kancer të prostatës që nuk u përgjigjen trajtimeve të tjera dhe kanë jetëgjatësi të pritshme të kufizuar. Parashikohet që në të ardhmen aktiniumi të mund të përdoret jo vetëm në kancerin e prostatës, por edhe në lloje të ndryshme kanceri si tumoret neuroendokrine, kanceri i vezoreve, leucemia dhe tumoret e trurit. Gjithashtu po punohet mbi protokollet e trajtimit të kombinuar me Lu-177; kështu do të mund të shënjestrohen njëkohësisht si masat e mëdha tumorale, ashtu edhe mikrometastazat.

Mjekët e fushës «Mjekësia bërthamore» në Anadolu

Kezban Berberoğlu

M.D.

Mjekësia nukleare

Të gjithë mjekët e klinikës

Pyetje të shpeshta

Kjo përmbajtje ka karakter informues dhe nuk zëvendëson konsultën, diagnostikën apo trajtimin e përcaktuar nga mjeku. Nëse keni simptoma, drejtojuni një profesionisti të kualifikuar shëndetësor.