Çfarë është lija (smallpox) dhe a qarkullon ende?

Lija konsiderohet si një nga sëmundjet epidemike më shkatërruese në historinë e njerëzimit. Për shekuj me radhë ka shkaktuar epidemi që kapërcyen kontinentet, ka çuar në humbjen e jetës së miliona njerëzve dhe ka lënë shenja të përhershme te të mbijetuarit. Kjo sëmundje, që fillon me ethe të larta dhe ecën me skuqje karakteristike që përhapen në të gjithë trupin, ka ndikuar thellësisht edhe në strukturën sociale dhe ekonomike të shoqërive. Lija, që ndryshoi rrjedhën e historisë së mjekësisë, u bë gjithashtu pararendëse e lindjes së punës moderne për vaksinimin.

Autori: Ekipi editorial shëndetësor i Anadolu Medical Center — Përditësimi i fundit: 21 gusht 2026

Çfarë është lija?

Është sëmundja që transmetohet nga virusi Variola. Gjatë historisë ka prekur thellësisht njerëzimin. Është një sëmundje infektive jashtëzakonisht ngjitëse dhe që mund të jetë vdekjeprurëse. Kjo sëmundje, regjistrimet e para të së cilës datojnë mijëra vjet më parë, veçanërisht nga Mesjeta deri në shekullin XX shkaktoi epidemi të mëdha në mbarë botën dhe çoi në humbjen e jetës së miliona njerëzve. Sëmundja bie në sy jo vetëm për efektet e saj fizike, por edhe për ndryshimin e strukturës demografike të shoqërive, ndikimin në rrjedhën e luftërave dhe rolin përcaktues në zhvillimin e sistemeve shëndetësore. Falë programeve globale të vaksinimit të drejtuara nga Organizata Botërore e Shëndetësisë, lija hyri në histori në vitin 1980 si sëmundja e parë dhe e vetme njerëzore që u zhduk plotësisht (u çrrënjos) nga faqja e dheut.

Pse ndodh lija?

Lija shkaktohet nga virusi Variola, që i përket familjes Orthopoxvirus. Virusi shkakton sëmundje vetëm te njerëzit dhe nuk ka rezervuar shtazor. Kjo gjendje është një nga faktorët më të rëndësishëm që bëri të mundur zhdukjen e plotë të sëmundjes.

Rrugët e transmetimit të virusit në të kaluarën ishin si vijon:

• Pikëzat që shpërndaheshin në ajër kur personi i sëmurë kollitej ose fliste
• Kontakti i drejtpërdrejtë me skuqjet
• Rrobat, çarçafët ose sendet personale të infektuara
• Kontakti i ngushtë i zgjatur

Pasi hynte në trup, virusi përhapej nga rrugët e sipërme të frymëmarrjes në sistemin limfatik. Pasi shumohej aty, kalonte në gjak dhe shpërndahej në të gjithë trupin. Kjo përhapje sistemike shkaktonte ecurinë e rëndë të sëmundjes dhe prekjen e shumë organeve.

Cilat janë simptomat e lisë?

Simptomat e lisë zakonisht fillojnë papritur dhe me intensitet. Sëmundja përparon në faza të dallueshme dhe në secilën fazë përjetohen gjetje të ndryshme klinike. Faza e hershme shfaqet para se të dalin skuqjet. Karakterizohet nga simptoma të ngjashme me gripin. Vërehen ethe të larta që arrijnë 39–40°C, dhimbje e fortë koke, dhimbje në mes dhe në shpinë. Mund të ketë gjithashtu këputje e lodhje e madhe, të përziera, të vjella dhe ndjeshmëri ndaj dritës. Disa ditë pas etheve, lezionet që fillojnë brenda gojës përhapen shpejt në fytyrë, në lëkurën me flokë të kokës, në krahë e këmbë, në pëllëmbët e duarve dhe në shputat e këmbëve. Skuqjet kalojnë me radhë nëpër fazat e njollave të kuqe, flluskave, pustulave të mbushura me qelb dhe kores. Gjatë këtij procesi lezionet janë të forta, të thella dhe të dhimbshme. Pasi bien koret, në lëkurë mund të mbeten shenja të përhershme, ndryshime pigmentimi dhe në disa raste humbje e shikimit.

Si kalon lija?

Lija nuk është një infeksion me ecuri të lehtë që mund të kapërcehet duke pushuar në shtëpi. Gjatë ecurisë së sëmundjes, ndërsa sistemi imunitar luftonte me virusin, mund të zhvilloheshin komplikime serioze. Në të kaluarën sëmundja përfundonte ose me fitimin e imunitetit, ose fatkeqësisht me vdekje. Te të mbijetuarit krijohej imunitet për gjithë jetën.

A ka trajtim për lisë?

Në periudhat kur ishte aktive, lija nuk kishte një trajtim antiviral përfundimtar. Trajtimi bazohej më shumë në kujdesin mbështetës. Metodat e zbatuara ishin si vijon:

• Kontrolli i etheve
• Ekuilibri i lëngjeve dhe i elektrolitëve
• Parandalimi i infeksioneve bakteriale dytësore
• Mbrojtja e lezioneve të lëkurës

Arma më efektive kundër sëmundjes ishte vaksinimi. Vaksina e lisë si e parandaloi sëmundjen, ashtu edhe mundësoi ndalimin e epidemive.

Sa ditë zgjat lija?

Ecuria e lisë nuk është si një proces i thjeshtë infeksioni që shtrihet në një periudhë të vetme. Koha nga periudha e inkubacionit deri në shërimin e plotë e tregon qartë ashpërsinë e sëmundjes dhe rrezikun e ngjitjes.

Kohëzgjatja e sëmundjes është si vijon:

• Periudha e inkubacionit: 7–14 ditë
• Kohëzgjatja e simptomave: 2–3 javë
• Shërimi i plotë: 3–4 javë

Gjatë kësaj kohe pacienti konsiderohej ngjitës. Veçanërisht deri në fazën e formimit të kores së skuqjeve, kontakti përbënte rrezik serioz.

Çfarë ndihmon për lisë?

Meqë sot nuk ka raste aktive, kjo pyetje vlerësohet nga një perspektivë historike. Në të kaluarën janë zbatuar metodat e mëposhtme për ta lehtësuar ecurinë e sëmundjes:

• Pushim i zgjatur
• Marrje e bollshme e lëngjeve
• Masa për uljen e etheve
• Mbajtja e lezioneve të pastra dhe të thata

Pyetje të shpeshta për lisë

A mund të rishfaqet lija sot?

Nuk pritet të shfaqet në rrugë natyrore. Megjithatë, ndiqet në nivel global për sa i përket biosigurisë dhe sigurisë laboratorike.

A mbron ende vaksina e lisë?

Mendohet se te personat e vaksinuar në të kaluarën është krijuar imunitet afatgjatë, por vaksinimi rutinë nuk bëhet më.

A janë e njëjta gjë lija dhe lija e majmunit?

Jo. Edhe pse i përkasin së njëjtës familje virusesh, ecuria klinike, ngjitshmëria dhe shkalla e vdekshmërisë së tyre janë të ndryshme.

Pse ishte kaq e rrezikshme lija?

Për shkak të ngjitshmërisë së lartë, ecurisë së rëndë, lënies së shenjave të përhershme dhe mundësive të kufizuara mjekësore të asaj kohe, ajo përbënte një kërcënim të madh.

Mjekët e fushës «Sëmundjet infektive» në Anadolu

Aytac Cetinkaya

Md, Asoc. Prof.

Sëmundjet infektive

Të gjithë mjekët e klinikës

Pyetje të shpeshta

Kjo përmbajtje ka karakter informues dhe nuk zëvendëson konsultën, diagnostikën apo trajtimin e përcaktuar nga mjeku. Nëse keni simptoma, drejtojuni një profesionisti të kualifikuar shëndetësor.